Ozan

Çalgı dergisi 2004 Semed Çaylı

Türk dilli xalgların el senetkarı,zaman ve mekan şerayitine göre ad menimseyib,el obaya xidmet gostermişler.onlar neçe-neçe ad gazansalarda,ancag el  ağsaggalı,el bilicisi,el yol gostereni,el senetkarı,...kimi necelik ve keyfiyyet ve möhtevada ortag xususıyyetlere malik olublar.ozanlar,sefeviler dövrunden önce ,el senetkarı ve Azerbaycan ,Türkmen kimi ölkelerde çalıb çağıranı olmuşlar.beledirki,Ozanlar, bir prosesde öz yerini aşığlara vermişler.bu merhele,hududen 4 esir zaman aparıb.Sonrada Ozanlıg,aşıglığa çevirilmişdır .Demek,bu zaman keçidinde,Yunus Emre,deyerli Gurbani ve aşığ Paşa kimi el senetkarları baş galdırmışlar.

Ozan yerine gelen Aşığlar,Ozanların gopuzunda tekamul vermiş,onu saza çevirmişler,aydınca desek Ozanlar gopuz çalıb gopuza uyğun şer oxuyublar,Aşığlar ise saz çalıb,saza uyğun da  aşığ şeri yaratmışlar.Tarixi faktlara esaslanarag gopuz iki şekilde olmuşdur.Birisi kemançaya benzer şekilde o biri ise bu günkü sazın şekline yaxın bir şekilde.

Ozanların çalgi aleti gopuzun adı kitabi Dede Gurgud da gelmışdır. Bu ulu eserinde golça gopuz ,guruluca gopuz,alça gopuz ifadelerine tuş gelirik.  Bu gopuzların üç redifde olduğu sim ve teller xalgımızın esatir gorüşleri ile bağlıdır.Üst sim , Göy aleminin,orta sim yerle göyün ortası hava aleminin ,alt sim ise yer altı aleminin nezere getirir.

Azerbaycan etimolojisi "Mir Eli Seyidof"un dedıyıne göre gopuz,gop ve uz sözlerinden yaranmışdır.gop,ucalıg ve yükseklil anlamı verir .uz ise gedim Türkçe de neğme, musigi avazlı ses menasındadır.

Sazdan önce,gopuza,çağır,çagur,çukur adı vermişler.Çal-çağırdeyiminin çağır-çalmag ifadesinden törendiyinden güman etmek olar.Çağur dan döyüş ehvalati yaradan musigi aleti kimi istifade edilmişdır.

Gopuz çalan Ozanlar ,müxtelif ölkelerde varsag,yanşag,baxşı,gusan ve... adları ile de tanımışlar,onların ad menaları necelik ve keyfiyyet lehazından bir -birine yaxındır.Ozanlar,mahnıda yarışan , yuzan (möfessir)menasında,baxşı,baxıcı,öncegören menasında oldukları bu neceliyi göz önüne çekir. Ozanlar ,öz yerın aşığa veren kimi ,özleride bir ve ya neçe el senetkarının yerin tutmuşlar.Onların neçesi saya,dede,yuğçu kimi el senetkarlarıdır. Sayalar neçe yönlu el senetkarı olmuşlar.Örneküçün oxuyan,tamaşa gösteren,söy söyleyen,ovçu,çoban ve ...sayaları ad çekmek olar .Dedelerde,DedeGurgud,dede yediyar kimi el ağsaggalarının unvanıdır.Yuğçuise yuğlayan el senetkarıdır.Yuğu veya ağı ağlamag sözüne bağlıdr.Tarıxı gaynaglara göre ,Türkler,gehreman iyid ve ya tanınmış kimsenin ölümüne göre yüğ merasimi keçirirmişdir.Ozanlar,elden ayrı tesevvür olunmayan senetçiler imişler.Araz gırağında Aşığlı kendinin gonşusu olan Ozan kendi fakt olarag xalgımız el senetkarına öz hörmetin bildirmek üçün iki kendinin adın aşığlı Ozan goymuşlar.Ondan da önce:bele mezmun ve keyfiyyeti bayatılarımızdada görmekdeyik:

          Gızım gızım gız ana

         Gızımı verdim Ozana

        Ozan ağca gazana

       Gızım giye bezene

Ozan sözü ,Yunus Emreninde şeirlerinde göze çarpır:

        Dağdan keçdiler hezenim

       Pozuldu türlü düzanım

      Ben bir usanmaz Ozanım

     Dardım vardır,inlerim

Ozanla aşığın çoxlu yaxınlığı olsada,ancak onların arasında böyle bir ferg var.Ozan gopuz çalıb,söy söyleyıb,boy boylayıb.Oğuzname demiş,aşığise saz çalıb,goşma goşub dastan deyıb,duvag gapma ve cahanname demişdir.Yeri gelmişken bunuda deyek ki,aşığ sözunu ışığ sözune bağlayanlar xalgımızın iki deyimine esaslanırlar.

     ağsaggalım ışığdır

     bahara yaraşğdır

veya

    Men bu dünyada aşığam

   Aşığ deyilem işiğam

 Bu deyimler gösterirki,eşg sözü sonralar edebiyyatda ve edib olub eşge düşenlerde aşığ adlandırmışlar.Yoxsa sevib-sevilmek dünyasına uyğun söz sevgi sözudur.Bellidirki,dilimizde olan sevgi sözünün yaşı çok keçmişlere gayıdır.