Renosans musigisinin gelişmesine müxteser baxış

Birinci azerbaycan beynalxalg elmi-bedii musigi seminarına sunulmuş meruze

 Xosrov  Emiri

Xosrov amiri 1346-ci ilde tebrizde anadan oldu.miladi 1990-ci  ilde ali tehsil almag üçün

azerbaycan cumhuriyetine getdi ve iki il müddetinde bakı ince senet bilim ocağında xususi

şekilde musigi ve aktiorlug seneti ile meşğul oldu .sonralar bakı musigi akademisine daxil

oldu ve 1997-ci ilde hemin akademiden mezun oldu.lirik tenor sese malik olan xosrov amiri

iki il müdetınde sen peterzburg konservatvarında tecrübe dövrı keçırmışdır.bakıda Rehle cabbarova kemal kerimof ,Xuraman Gasımova ,Lütfiyar İmanof ve Ağa Kerim Kerimof onun meelimleri olmuşdur ve Senpeterzburg konservatvarında maysterollar(Aveçkin)ve(Kisilof) dan vokal mektebini sırlarını öyrenmişdir.

 Renosans dövründe profesyonal musigi tedricen dini mahiyetini  itirerek yeni bir ehval ruhiye tapmışdır, İtalya ve Fransa da 14-ci esir,İngilterede 15-ve Almaniya ve şergi avropa ölkelerinde 15 ve16-ci esirde elmi musigi sahelerinde olan vokal ve vokal instrumental ve polifoni seneti çox yuxari seviyeye çatmışdır.hemin dövrlerde avropada yeni janrlar ve musigi formları yaranmışdır ve hemın mesele yeni musigi mekteblerinin yaranmasına sebeb olmuşdur.Bu dövrün böyuk nayiliyetlerinden olan musigi formaları kantata  ,oratoryo, opera ve diger vokal instromental janrlarını ad çekmek olar .

Renosans medeniyeti dünya ince senetinin gelecek gelişmesinde böyük rol oynamışdır ve demek olar ki, insani  ideyallarının  ifadesine çevrilmişdir.hemin dövrede avropada edebiyyata resamlıgda ,heykel tıraşlıgada ve ince senetin diger sahelerinde çox böyük nailiyyetler olmuşdu ele ki ,avropa ölkelerinin medeniyyet tarixinde orta esir medeniyyetinden yeni dövr medeniyetine  keçid dövrü kimi adlandırmag olar.

hemin cereyan 17 ve 18 -ci esirlerde rus musigisine öz tesirini göstermişdir ve dünyevi musigi ön plana çekilmiş ve proesyonal musigi formları tedbig olunmuşdur   ve nehayet 19-cü esrin birinci yarısında rus musigisi yeni bir dövre gedem goymüşdur .Mixail Gılinka rus musigi senetini dünya medeniyyeti seviyesine galdırmışdır.O defelerle avropa ölkelerinde olmuş ve kılasik musigisinin enenelerini ve ganunlarını öz dövrunun en Glinkanın nailiyyetlerini Dargamojski davam etdirmişdir ve demek olarki 19-ci esirin ikinci yarısının evvelinde Moskova ve Peterzburg konservatvarları yaradılmışdır ve bunlardan meşhur bestekarlarından öyrenib ve belelikle rus kılasik musigisinin esası goyulmuşdur.

sonra Balakirof , Mosorgsk, borodin ve Rimski Korskof Rus kılasik musiginin böyük ehemiyyet kesb etmişdir 19ve20-ci esirlerde rus musigi medeniyyeti gorkemli ifaçilar yetişdirmişdir ve bunlardan Raxmaninof ve Rubinişteynleri ve sonralar görkemli bestekarlardan Prokofiyef ,Miyaskofski,Şostakoviç ve başgalarının eserleri dünya şohreti gazanmışdır.bununla da hemin cereyan Azerbaycanda da öz eksini tapmışdır.

1908-ci il Üzeyir hacıbeyof Leyli ve Mejnun operası tamaşaya goyuldu ve bu mesele Azerbaycan milli opera senetinin ve onun bestekarlıg yaradıcılığın   gelişmesinin esasını goydu. 1913-ci il Peterzburga gedib, konservatvarına daxil olmuşdur.O öz yaradıcılığında bir yenilikçi kimi çıxış ederek milli musigi medeniyyetinin gelişmesinde çox böyük bir addım atıb,dünya kılasiklerinin enenelerini menimseyerek onları milli xalg musigisile birleşdirmişdir.sonralar Hacibeyof ve Magamayef xalg mahnılarını nota almışlar ve belelikle profesiyonal yaradıcılığın ortaya çıxması ve gelişmesi , profesiyonal formaların şifahixalg yaradıcılığına yaxınlaşması yolu başlamışdır .1921-ci ilde Azerbaycan dövlet konservatvarı tesis edilir. Onunla beraber Üzeyir Hacıbeyofun terefinden ilk defe olarag cox sesli kor gurupu fealiyete başlamışdır.

Belelikle demek olarki ,opera Azerbaycanda meydana gelen ilk profesiyonal musigi janrları olmüşdur ve bu janr bütün Azerbaycan musigi senetinde bir cox çetinliklerin aradan galdırılması üçün münasib şerayit hazırlamışdır.Buda öz növbesinde ayrı musigi janrlarının yaradılmasına kömek etmişdir . Hemin iller Azerbaycanda teşkil edilmiş müstegil simfonik orkester cox güçlü fealiyet gosterib,avropa ve rus kılasiklerinin eserlerinden ibaret repertuarla çıxışlar etmişdir.Bununla beraber Azerbaycan xalg çalğı aletleri orkestrası yaradılmışdır.xalg medeniyyet ve incesenetinin gelişmesi uğrunda çalışanlar bu hagda çoxlu addımlar atıp ve konsertler üçün xarici ölkelerden çoxlu musigi şexsiyyetleri ,dirijorlar ve ifaçilar devet etmişler.Buda Azerbaycan profesiyonal musigi yolunda çox müsbet rol oynayıb ve onun gelişmesi üçün böyük neden olmuşdur .Geyd etmek lazımdır kı, hemin musigi şexsiyyetlerinin yardımı ile başda Üzeyir Hacıbeyof olmagla Azerbaycan musigisinin müxtelif janrlarda ister opera ,operetta,musigili komedi ,kantata, oratoria ,isterse diger instromental ve orkestra üçün yazılmış musigi formalarının esası goyulmuşdur.

 Hemin yolun böyük nailiyyetlerinden olan “koroğlu” operasıdır.Üzeyir “Koroğlu” suretinin musigi dili haggında yazmışdır:( Koroğlunu aşığlar terennüm etmiş ve edir.). Doğrusuda beledir , çünkü “koroğlu” gehramanlıgdan başga hem de aşığdır ve hemin meseleye  göredir ki, bu operada üstün gelen istil aşig istilidir. Bununla  beraber milli musigi esasları eyni  zamanda avropa kılasik opera formu ve bundan başga avropa simfonizm eneneleri ve kılasik operaların esasi olan polifoni ve bunların hamısının sentezleşmesinden yeni böyük mekteb yaradılmışdır.

Bundan sonra gelen bestekarlar iki desteye bölünürler. Birincisi o bestkarlardır ki , yazdıgları eserler baxımından Azerbaycan milli ladlarını esas götürmüşler , baxmayarag ki, diger elmi ve nezeri cehetleri avropa kılasiklerinden istifade etmişler .Meselen çox sesliliği ,hrmoni ganunlarını,orkestır gurluşunu  orkestrasıyon gaydalarını ve  musigi formalarından itifade etme meselelerini meselelerini hemin menbelerden almışlar .

 iknci deste ise hetta lad baxımından dünya kılasiklerini esas gotürüb,beynalxalg ve ümum dünya  yolun davamçıları olmüşlar. Hemin bestekarlarn yazdıgları eserler dünya kılasik musiginin gelişmesinde öz rolunu oynamışdır. Bu da Azerbaycan musigiçisini dünyaya tanıtmag ve Azerbaıcan ve dünya medeniyetleri arasında bir möhkem korpü rolunu oynamışdır.Adlandırdığımız birinci deste bestekarlar , birinci defe olarag şerg musigi esaslarile, avropa kılasik formalarını ve simfonik orkestra guruluşunu birleşdirmiş ve yeni bir yol meydana getirmişler. Milletimizin min iller boyu şifahi yaradıcılığı öz tekamül yolunda yeni gelişme merhelesine çatmışdır, Bu ise bir danılmaz faktdır ki, hemin dünyevi cereyanlar bizim milli medeniyyetimize tesir gosterib ve Azerbaıcanı dünyaya , dünyanı ise Azerbaıcana tanıtdırmışdır.Bu yolda böyük nailiyyetlerimiz yegin ki, böyük insanların böyük fedakarlıg ve emeklerinin neticesinde elde edilmişdir.Geyd etmek lazımdır ki, hemin yolun davamçıları yani milli musigi ladlarını istifade ederek simfonik orkestra üçün yazanlardan (Fikret Emirof)-dan ad çekmek olar .O , bir başa Üzeyir Hacıbeyof mektebinin esas davamçilarindan hesab olunur.

Onun eserlerı dünyanın bir çox ölkelerinin sehnelerinde ifa edilmişdir .Ele bir janr olmamışdır ki, (Emirof) ona muraciet etmesin. Onun yaradıcılığnda milli simfonizm mektebini öz tekamul yolunu müveffegiyyetle keçib , yeni merhelere gelip çatmışdır. Fikret Emirofun bir bestekar kimi böyük şöhret gazanması esasen onun milli musigi problemlerini ve esaslarını ve folklor ve şifahi musigini derinden başa düşmesı ve onları muasir profesiyonal musigi formaları ve diger elmi ve nezeri esaslarla birleşdirmesı ve bunlarin hamısının tedbiginde çox böyük bacarığa malik olmasıydı, onun yaradıcığında melodiik ve ahengdarlıg yer esas yer tutur ve buda kutle üçün eserin yadda saxlamağina çox komek edir .Demek lazımdır ki , Fikret Emirof bütün şergde simfonik musiginin gelişmesı üçün yeni yollar açmış ve bu janrın en yüksek  merhelesine nayil olmüşdur .O simfonik müğamlar şur , kürdovşari , gülüstan  beyatşiraz  ve nizami adlı simli simfonilerınin  müelifi olarag bir sıra dram eserlerine ve filmlere de musigi bestelemişdir .Onun yaradıcılığnda Sevil operası ve “minbir gece” balesi esas yer tutur ve demek olar bestekarlardan Cahangirof , Elesgerof  ve Seyid Rüstemof ve digerleri hemin mektebe uyğun bestekar olmuşlar.

Nehayet Azerbaıcanın çağdaş musigi tarixinde hemin  cereyanlara bağlı olan şexsiyetlerden biri de Gara Garayfdir .O Azerbaıcan konservatvarıni bitirdikden sonra 1946-ci ilde moskova konservatvarıni dünya şöhretli bestekarı Dmitrı Şptakoviç bestekarlıg sinfini bitir mişdir .Grayef öz yaradıcılığında musiginin gelişmesinde önemli rol oynamışdır .

 Oun simfonik eserleri ve baleleri dünya şohreti gazanmışdır . yaradıcılıği kılasiklerden Bax ve Bethoven ve digerlerinin yaradıcılıg enenelerine üzvi suretde bağli olub ,öz dövrunun meşhur bestekarlarından Pokofyef ve Şostakoviç den tesir almışdır .O özyaradıcılığında simfonizm enenelerini dünya migyasına çatdırmış ve demek olar ,dünya profesyonal kılasik musigi tarixinde ve insiklopidisinde ve onun gelişmesinde bir Azerbaıcanlı  kimi Garayef adı sebt olunmuşdur.Onun  yetirmelerinden ve hemin yolun davamçılarından  Arif Melikof  ,Xeyyam  Mirzazade ,Vasif Adıgozelof ,Tofig Bakixanofu ad çekmek olar,Arif Melikof hele teshil illerinde eserler yazmağa başlamışdır ve dıplom işi kimi birinci simfonisini, sonralarise meşhur türk şairi  Nazim Hikmetin sujeti esasında eyn adlı mehebet efsanesi balesini yazmışdır. Bu bale başka ölkelernin teatr sehnelerinin bir çoxunda tamaşya goyulmuşdur. Melikofda bir çox musigi janrlarında eserler yazıb yaratmışdır.Son vaxtlar onun yazdığı 7-ci simfonisi Türkiye simfonik orkestrası terefinden ifa edilmişdır.

 Hemin simfonide dünyada geden simfonizm cereyanları ile ayglaşmış ve demek olar ki ,Azerbaycanda öncül ve modern simfoninin esasi kimi adlandırmag olar .Bestekarlardan Xeyyam Mirzazadenin adınıda modernisit ve öncül kimi çekmek olar , çünkü onunda bu hagda xıdmetleri ve yazdıgları eserler çox olmuşdur.

Diggetinize göre çox sagolun.

Xosrov  Emiri 24/10/2002 

Varlıg jurnalı 24-ci il ,yaz ve yay 2002